De erfenis van Zola en Sartre

De eerste periode van dit schooljaar mocht ik mijn 6vwo-klas meenemen door de Franse literatuurgeschiedenis. Een lessenserie die hun leven zou veranderen en betere mensen van ze zou maken, zo beloofde ik. Niets was minder waar! Althans, zelf merkte ik dat ik weer met helderdere kaders naar de wereld kon kijken dankzij het opnieuw bestuderen van stromingen en denkbeelden en dankzij het herlezen van gedichten, proza en andere literaire reacties op wereldlijke gebeurtenissen. En of je er nu echt een beter mens van wordt of niet, kennis van (literatuur)geschiedenis helpt ontegenzeggelijk een duidelijker begrip van de wereld van nu — en van onszelf — te krijgen. Gevoelens, twijfels, en levensvragen uit eeuwenoude teksten kunnen we moeiteloos op de huidige wereld en op ons eigen leven projecteren — wat maar weer aantoont dat de mens in al die eeuwen wezenlijk geen spat veranderd is. Precies deze inzichten maken literatuurgeschiedenis tot zo’n mooi en belangrijk onderwerp om op school te behandelen.

Twee — tegengestelde — stromingen kwam ik die periode meerdere malen tegen wanneer ik de krant las: het naturalisme en het existentialisme. Deze stromingen waren niet tegelijkertijd in zwang: eerst maakte het naturalisme furore als “versterkte” tak van het realisme, aan het eind van de 19e eeuw. Pas halverwege de 20e eeuw stak het existentialisme de kop op, aan de hand van grootmeester Jean-Paul Sartre.

Het naturalisme ging, grof gezegd, uit van externe factoren die het lot van ieder mens bepalen: moment, milieu, en race. Oftewel: het moment waarop je geboren bent in de tijd (was er voorspoed? oorlog?), de omgeving waarin je opgroeit (rijke familie? arme familie?), en je genetische belasting (neigen tot alcoholisme? zenuwziektes?) bepalen je levensloop (her en der aangevuld met eigen lusten en driften). Je kunt proberen om te ontworstelen aan je lotsbestemming, maar uiteindelijk is met je geboorte al min of meer bepaald hoe je zult eindigen. Emile Zola was de zelfbenoemde voorman van het naturalisme, met als belangrijkste wapenfeit de romancyclus Les Rougon-Macquart. Hierin beschrijft hij de levens van twee takken van dezelfde familie, waarbij de Rougon-afstammelingen bij geboorte een veel betere set kaarten in de hand hebben dan de telgen van de Macquart-kant. De Macquart-kinderen vertonen dan ook allerlei vormen van degeneratie: de één wordt crimineel, de ander prostituee, weer een ander kampt zoals zijn vader met alcoholisme. Hoewel Zola al met al een vrij somber en onvrij beeld schetst van de mens, kweken zijn boeken tegelijkertijd ook een zeker begrip voor de onderkant van de samenleving.

Het existentialisme daarentegen benadrukt de vrijheid van de mens om zijn/haar leven in te richten: iedereen kan in vrijheid keuzes maken — móet in vrijheid keuzes maken, en daar de verantwoordelijkheid voor nemen. Zo zijn het dus niet externe factoren, maar eigen beslissingen die bepalen wie je bent en waar je terecht komt. De stroming viel in vruchtbare bodem. We spreken de jaren ’50 van de 20e eeuw; de Tweede Wereldoorlog was zojuist ten einde, in Algerije woedde nog een bloedige onafhankelijkheidsstrijd, en ook op andere plaatsen brandde de aarde. Het geloof in de Voorzienigheid of in het goede van een Almachtige was ver te zoeken. Met name jongeren waren zeer vatbaar voor het idee, dat hun identiteit en hun lot nog niet vast lagen. Jean-Paul Sartre bood het verhaal waar ze behoefte aan hadden. In zijn werken staan de hoofdpersonen voor lastige keuzes, waarbij met name in zijn latere werk de nadruk ligt op de relatie tussen het individu en de wereld. Want zeker, iedereen is vrij om zijn eigen keuzes te maken — maar tegelijkertijd zijn we niet alleen op de wereld, en hebben we een verantwoordelijkheid naar elkaar toe.

Toen ik weer midden in deze theorieën zat, las ik in de krant een aantal artikelen waar ik deze kaders moeiteloos op kon leggen. Bijvoorbeeld onderstaande recensie van de film Light as feathers, waarin mijn 6vwo’ers moeiteloos de erfenis van Zola herkenden.

Een tijdje later las ik een ander artikel waarbij de hierboven geschreven denkbeelden even worden aangestipt. En het mooiste hiervan: de geciteerde man in kwestie was een ex-gedetineerde uit de Verenigde Staten. Zou hij weten welke literaire grootheden hij tussen neus en lippen door aanhaalt?

Call me by your name

Eind januari zag ik de film Call me by your name. Inmiddels bijna drie maanden geleden dus, maar dat geeft niet. Want ik heb veel nagedacht over het thema nostalgie cq melancholisch terugblikken op het mooie wat ooit was in deze film, dus in dat licht bezien is het niet meer dan logisch dan dat ik er nu pas in retrospectief over schrijf — en me licht verdrietig voel omdat ik de film nooit meer voor de eerste keer kan zien. Ik heb op de achtergrond de soundtrack opstaan en laat de nummers mijn herinneringen oproepen.

Call me by your name gaat over de ontluikende liefde tussen de zeventienjarige Elio en de zeven jaar oudere Amerikaanse student Oliver. Het speelt zich af tijdens een broeierige zomer in Italië, in de jaren ’80. De film was genomineerd voor een Oscar voor de beste film, maar heeft deze niet gewonnen. Onterecht, als je het mij vraagt. Want het was lang geleden dat een film mij zó wist te raken.

Zoals ik zei heb ik veel nagedacht over het thema nostalgie en vergane schoonheid in de film. Ik heb in de film een aantal elementen gevonden die hieraan raken, en de eerste is vrij algemeen: de tijd en het seizoen waarin de film zich afspeelt. Het zijn de jaren ’80. Mobiele telefoons bestaan nog niet, de shirts zijn wijd en kleurrijk, de kapsels zijn net wat langer dan dat ze nu zijn, en de muziek ’s avonds is overduidelijk ook uit die tijd. Sowieso lijkt de hele film geschoten in een soort technicolor, hoewel het misschien de verzadigde, warme kleuren van het Italiaanse platteland zijn die ik hiermee verwar. Toen ik de film bezocht was het eind januari 2018, koud. Gedurende 132 minuten waande ik me in een andere wereld, die zowel qua tijdsgeest als qua weer allang niet meer was.

De tweede uiting van nostalgie zit in de expertise van Elio’s vader en Oliver: archeologie. Wanneer de twee een antieke vondst bekijken bij het Gardameer zie je ze in stille bewondering het opgeviste beeld bekijken. Dat is iets wat ik me uit mijn studie Oudheidkunde nog heel goed herinner: de verwondering en tegelijk de melancholie die de klassieken kunnen oproepen. Je verdiept je in een volk, in haar gebruiken, haar verhalen, haar kunstwerken… En juist als je er midden in zit komt onherroepelijk het besef dat de wereld doorgedraaid is. Dat de personen die je bestudeerde allang niet meer leven, dat de steden die in de verhalen voorkomen niet meer bestaan of dat er inmiddels lichtreclame te vinden is, en dat de gebruiken en de rituelen die het leven toen vormgaven niet meer bestaan in deze wereld.

Maar de sterkste uiting van melancholie voel je eigenlijk gedurende de hele film in het hoofdthema. Je wéét dat je naar een liefde kijkt die niet kan blijven bestaan. Je wéét dat ze gedoemd is te eindigen. Je geniet mee, maar weet tegelijkertijd dat de liefde slechts voort kan bestaan zolang het zomer is. Toen in de film de winterse beelden kwamen, voelde ik mijzelf van binnen ook direct koud worden. Want ik besefte dat de liefde ten einde was. Toen de telefoon ging, wist ik het. En Elio ook, denk ik. Hij hoorde de woorden van Oliver — inmiddels getrouwd — en hing op. En toen kwamen de stille, woordeloze tranen. Voor de open haard huilde Elio om al het mooie dat voorbij was. En ik met hem.

En ondertussen zong Sufjan Stevens Visions of Gideon waarmee de relatie tussen Elio en Oliver definitief tot het verleden behoort:

I have loved you for the last time
Is it a video? Is it a video?
I have touched you for the last time
Is it a video? Is it a video?

For the love, for laughter, I flew up to your arms
Is it a video? Is it a video?
For the love, for laughter, I flew up to your arms
Is it a video? Is it a video?
Is it a video?

I have loved you for the last time
Visions of Gideon, visions of Gideon
And I have kissed you for the last time
Visions of Gideon, visions of Gideon

Overigens heb ik nagezocht wie Gideon was. Zijn verhaal staat in het Oude Testament, in Richteren 6-8. Gideon wordt bezocht door engelen van God die hem opdrachten geven, maar hij twijfelt aan zijn eigen kunnen en hij wil meerdere malen bevestiging van God zelf dat Hij echt hem heeft uitgekozen voor de taken. Hij kan niet zomaar zijn visioenen geloven. Aan het einde van Call me by your name, wanneer Elio bij het haardvuur in stilte huilt en terugdenkt, staan zijn herinneringen aan de warme zomer met Oliver mijlenver van zijn huidige situatie af. Het voelt voor hem of hij naar een film kijkt, geschoten in een andere tijd met andere personen. Was hij dit echt, die dit heeft meegemaakt? Ja, zegt Sufjan Stevens: net als bij Gideon is geen twijfel nodig. Wat hij voor zijn geestesoog ziet is echt gebeurd. Het is geen video. Juist deze songtekst aan het einde van de film zorgt dat Call me by your name ineens op een hoger niveau aangrijpt. Want wij bioscoopbezoekers, keken wij eigenlijk wel naar een film? Of zagen we (flarden van) onze eigen herinneringen? Want waarom grijpt een film anders zoveel mensen over de hele wereld aan? Stel jezelf na het kijken van Call me by your name daarom dezelfde vraag: Was it a video?

Grijze stenen – Aflevering 7: Hotel Fjord te Kotor

In tweeëneenhalve week tijd in (voornamelijk) Montenegro heb ik enorm veel mooie dingen mogen zien. Qua natuur, maar ook qua gebouwen. Het meest in het oog springend was een verlaten hotel in Kotor, aan de baai van, jawel, Kotor. Onze Airbnb lag er vlak naast. Hotel Fjord heette het, en het was een enorm complex dat aan alle kanten vergane glorie ademde. Ik ben er even naar binnen gegaan, heb wat foto’s genomen, en onze host kon ons van wat achtergrondinformatie voorzien. Google vulde aan, en zodoende kon ik dit artikel schrijven: het verhaal over de opkomst en ondergang van Hotel Fjord te Kotor.

---

Een tennisbaan, een zwembad, 155 kamers, 4 suites, een conferentiezaal, restaurants en meerdere bars… Toen Hotel Fjord in 1986 opende mikte het op een clientèle van filmsterren, artiesten, en de top van het zakenleven. Die kreeg het ook. In de jaren ’80 wisten bekendheden sowieso in grote getale de weg naar de Montenegrijnse kust te vinden — o.a. Sophia Loren, Marilyn Monroe, en Elizabeth Taylor worden vaak genoemd als liefhebbers van de regio. Van dit mondaine toerisme was Hotel Fjord het stralende centrum. Helaas heeft het maar een paar jaar mogen schitteren.

Met de Joegoslavië-oorlogen, in de jaren ’90, nam het toerisme een duikvlucht. De kamers van Hotel Fjord bleven grotendeels leeg, en de schatkist van het toch wel ietwat megalomane project liep langzaam leeg. In 2005, slechts één jaar voordat Montenegro onafhankelijk werd en het herstel inzette, was de bodem echt bereikt. Hotel Fjord was failliet. De inboedel werd eruit gehaald en het enorme karkas bleef ontzield achter.

Een jaar later al werd het lege hotel verkocht aan een wat dubieuze Ierse investeerder, Michael Fingleton. (Na maanden van politieke druk moest Fingleton in 2009 uit het investeringswezen stappen, vanwege een bonus van 1 miljoen dollar die hij geaccepteerd had vlak nadat de gevolgen van de Ierse bankencrisis zichtbaar werden.) Ook de investering in Hotel Fjord bleek schimmig. Ruzies met voormalige zakenpartners, beschuldigingen dat de deal corrupt was… Het renovatieplan is nooit van de grond gekomen.

Het afbrokkelende hotel ligt daarom vandaag nog altijd als een slapende reus aan de voet van het oude, ommuurde Kotor. De terrassen aan zee worden ’s zomers dagelijks bevolkt door zowel inwoners van Kotor als toeristen die verkoeling zoeken. Ook de tennisbanen, hoewel wat verouderd, worden nog altijd gebruikt. Verder zitten er wat krakers en hangen er wat katten rond. Vanaf het hotel heb je mooi zicht op de cruiseschepen die in het bescheiden haventje van Kotor aanmeren: het zijn soms haast drijvende flatgebouwen. Het contrast tussen het glanzende wit van de gigantische boten en het trieste grijs van het kwijnende hotel is enorm.

Maar hoe treurig de geschiedenis van Hotel Fjord ook mag klinken, Kotor heeft er in wezen een pracht van een gebouw aan overgehouden. Een gebouw dat de geschiedenis van de stad en de regio laat zien, een gebouw dat ons herinnert aan de Joegoslavië-oorlogen — helemaal zo lang geleden nog niet. Tel daar de huidige functie van het hotel bij op, plus de wens dat Kotor geen Dubrovnik wordt (massatoerisme!); dan is de logische conclusie dat we alleen maar blij mogen zijn met dhr. Fingleton en zijn nooit uitgevoerde renovatie!

Hotel Fjord in haar gloriedagen. Bron eerste foto, bron tweede foto, bron derde foto.

Hotel Fjord nu. Allemaal eigen foto’s.

De achterkant van het hotel, gezien vanaf het water. De terrassen aan zee worden nog altijd bezocht door badgasten.

De entree.

Het buitenzwembad is allang niet meer in gebruik…

… en het binnenzwembad ook niet.

Trappenhuis.

Swimming with the crocodiles

We waren op de terugweg van een verjaardag in Nijmegen toen mijn vriendin vroeg of ik nog wat muziek wilde horen. “Swimming with the crocodiles” zei ik, want dat nummer had ik al een paar kilometer in mijn hoofd. Ze opende Spotify en we luisterden naar het nummer van The Veils. Ik zong de tekst wat mee en we spraken over de betekenis van het nummer. Ik vertelde haar wat ik voor me zag bij dit nummer, we filosofeerden wat over de betekenis van de tekst, en ik besloot om thuis de tekst wat dieper in te duiken. Dat heb ik nu gedaan

Google geeft weinig resultaten voor “swimming with the crocodiles song meaning”, hoewel één album review er een korte notitie over maakt en één blog het nummer ooit heeft uitgeroepen tot “Song of the day” — zonder diep op de songtekst in te gaan overigens. Eigenlijk was ik opgelucht met zo weinig zoekresultaten, want dat betekent dat ik lekker mijn eigen interpretatie de vrije loop kan laten.

Goed, het nummer. Het nummer begint ingetogen met een gitaar/elektrische piano/bas en een strakke drum. Dan begint Finn Andrews te zingen.

---

Take the bandage off his eyes
Take the bandage off and then go down
Swimming with the crocodiles
Spinning round and round and round
Only I know I’m better off this way
The water’s still the safest place to stay

Wat het eerst opvalt is de perspectiefwisseling. De eerste regel vertelt over “his eyes”, de laatste twee zijn in de ik-vorm geschreven. Alsof de ik-persoon eerst zichzelf van buitenaf beschouwt om daarna het perspectief naar zich toe te trekken.

Interessant is dat bij die laatste twee zinnen (nu dus vanuit de ik-persoon) de melodie van de pedal steel (een soort liggende gitaar waarmee elektronische, slepende tonen kunnen worden gemaakt) voor het eerst de melodie van de tekst volgt. Muziek en zang worden hier één, waarmee de eenkennigheid en eenzaamheid van de “I” wordt benadrukt. Hij weet dat hij het beste af is daar bij de krokodillenpoel, er is geen tegengeluid.

Ook opvallend is de 4e regel in combinatie met de 6e: “Spinning round and round and round” horen we eerst, en in de 6e regel wordt het water aangeduid als de veiligste plek om te zijn. Voor mij roept dit het beeld op van iemand die zich volledig overgeeft aan het water, die meegesleurd wíl worden in de draaikolk, zonder dat hij bang is of in paniek raakt. Integendeel: hij laat het water graag zijn richting bepalen.

They’re sinking in their teeth tonight
I can feel them move beneath me with no sound
Swimming with the crocodiles
Spinning round and round and round
Only I know I’m better off this way
The water’s still the safest place to stay

In het tweede couplet voel je de stille aanwezigheid van de krokodillen, en wordt als een mantra nog eens de overgave aan de draaikolk opgeroepen.

Dan wordt de muziek voller, liefdevoller ook, en we krijgen een inkijk in de diepere gevoelswereld van de ik-persoon:

You’re all I’ve ever wanted
There’s no remedy (live: And you’re no remedy)
I feel you when there’s no one else around
Hold me like a child, you swollen crocodile
Hold me under till I drown
Then pull me down, baby.

Duidelijk is dat de ik-persoon pijn heeft. Opvallend is dat op de albumversie “There’s no remedy” wordt gezongen en in de liveversie “And you’re no remedy”. Op de albumversie is de “you” het probleem an sich, terwijl in de liveversie de ik-persoon met nog iets ergers kampt — iets waar zelfs de “you” niet bij kan helpen. Hoe het ook zij, de ik-persoon heeft duidelijk groot zeer.

Hij wil verdwijnen in de poel met krokodillen. Hoewel ik eerst dacht dat de ik-persoon daarmee wil sterven, ben ik later van opvatting veranderd. Want staan de krokodillen in de bezongen poel wel voor de vijand? Ik denk het niet. Ik denk dat in dit nummer de krokodillen voor de duistere kant van de ik-persoon staan. Vertaald naar Jungeriaans archetype zou het om de schaduw van de verteller gaan, het deel van de persoonlijkheid waar primitieve, dierlijke instincten huizen maar waar ook creativiteit en inspiratie uit voortkomt (bedenk hoeveel kunstenaars een duidelijke duistere kant hebben!). De samenhang tussen primitieve schepsels (de krokodillen) en primitieve instincten is gemakkelijk te zien.

De ik-persoon vraagt ze om hem als een kind vast te houden, wil dat ze hem meetrekken naar hun wereld, onder water. Dit kan symbool staan voor een (tijdelijk) vluchten naar een schimmig gebied, zij het in herinneringen, drugs wellicht, in de nacht.

Overigens hoorde ik heel vaak “Hold me a little I drown” in plaats van “Hold me under till I drown”. Zou dit bewust zo vaag zijn gezongen? “Hold me a little I drown” suggereert dat de ik-persoon de krokodillen als zijn reddingsboei ziet: in het echte leven gaat hij ten onder aan de pijn, en zijn duistere kant, met de krokodillen als verpersoonlijking daarvan, is zijn redding.

Wat ik alleen niet begrijp, is waarom het om een “swollen crocodile” gaat. Waarom dat “swollen”? Bedoelt Andrews dat de schaduw is gegroeid, gevoed door miskenningen en tekortkomingen? Wie het weet, mag het graag zeggen.

Tell me what you came for
Tell me what you can and what you can’t
Cause honey I might need a while —
Honey I might need a while longer
Only I know I’m better off this way
The water’s still the safest place to stay

Dit couplet lijkt goed aan te sluiten bij de liveversie die ik hierboven aanhaalde, waarbij Andrews niet “there’s no remedy” zingt maar “you’re no remedy”. De moeilijkheden waar de ik-persoon mee moet afrekenen, zijn te groot. Hij kan niet in zee gaan met zijn geliefde, hoewel hij dat het liefst zou willen (immers: “you’re all I’ve ever wanted”). Hij heeft tijd nodig, tijd in die poel waar hij in contact kan komen met zijn duistere kant.

You’re all I’ve ever wanted
There’s no remedy (live: And you’re no remedy)
I feel you when there’s no one else around
Hold me like a child, you swollen crocodile
Hold me under till I drown
Then pull me down, baby.

---

Kortom, een melancholisch nummer waarin de ik-persoon berust in zijn situatie en met zijn volle verstand kiest voor een vertrek naar de duistere kant. Niet per se een nummer dat je onderweg van een verjaardag en in goede stemming luistert, zou je denken. Maar Swimming with the crocodiles is simpelweg een prachtig nummer, één waarin The Veils (alwéér!) hun unieke talent tonen om gitzwarte teksten om te zetten in wonderschone muziek.

The Veils, “Swimming with the crocodiles”

Grijze stenen – Aflevering 6: Renaissance in Italië en Parijs

Binnen een paar dagen tijd las ik in de Volkskrant twee interessante artikelen over min of meer hetzelfde onderwerp: het nieuw leven inblazen van oude, vervallen gebouwen en/of terreinen. Ik ben groot fan van zulke projecten. Noem het een statement tegen de wegwerpmaatschappij, noem het de hang naar nostalgie waar ik vaker mee te kampen heb: hoe dan ook wordt mijn interesse direct gewekt bij zulke artikelen. Maar waar de meeste mensen pas enthousiast worden wanneer die oude fabriek, omgetoverd tot hippe eetplek, zelfgebrouwen bier schenkt en superfood serveert, ben ik misschien nog wel méér aangetrokken tot deze panden wanneer ze nog in vervallen staat verkeren. Waar is de glans van weleer? Wat is daar gebeurd? Ergens ben ik haast ontroerd dat vergane glorie zo mooi in het landschap ingebed kan zijn, als lang slapende reuzen, klaar om gewekt te worden en een tweede leven te beginnen. Klaar voor hun wedergeboorte.

De artikelen die ik las gingen over twee grote, door de overheid opgezette projecten. Allereerst Italië: in een poging het toerisme buiten de grote steden een impuls te geven, biedt het Agenzia del Demanio (dat onroerend goed van de staat beheert) 103 kastelen, villa’s, en andere panden gratis en voor nop aan. Ze liggen stuk voor stuk langs oude historische routes die door de binnenlanden van Italië en op Sicilië en Sardinië dwalen. De mate van verwaarlozing is verschillend: het ene pand lijkt slechts licht afgebladderde kozijnen te hebben (maar dankzij Ik vertrek weten we wel beter dan optimistisch te zijn in zulke gevallen), het andere is niet meer dan een ruïne te noemen.

Voorwaarde voor het overnemen van de eigendomsakte is dat de nieuwe uitbater het pand opknapt en er een toeristische functie aan geeft, liefst ecologisch verantwoord.

Fantastisch plan! Lekkerbekkend klikte ik me door de foto’s heen die de krant verzameld had. Van enorme buitenverblijven tot vervallen schuurtjes, er is van alles wat. Mijn favoriet is toch wel het grijze spoorhuisje, dat tussen het onkruid langs een enkel spoorlijntje staat weg te kwijnen. Gebroederlijk ernaast staat een klein bijgebouwtje, ik denk dat het een kapelletje is. Ook heb ik een zwak voor de eenzame, middeleeuwse woning die rond een binnenplaats gebouwd is en een eigen kerk en toren heeft. Wat is hier gebeurd? Welke kleurrijke figuren hebben hier gewoond? En hoe kan het dat de slop erin is gekomen?

Mocht je nog eens in Ik vertrek willen figureren en mocht je het aandurven een toeristische uitspanning op te bouwen in de outback van Italië, grijp dan nu je kans! Reageren kan tot 26 juni.

Casa Cantoniera (Provincie Matera, Basilicata). ‘Casello’ van twee verdiepingen, in de Bradano Vallei. © camminiepercorsi

Grancia S.Maria del Vetrano (Matera, Basilicata). Middeleeuwse woning, gebouwd rond een binnenplaats en met een eigen kerk en toren. © camminiepercorsi

Palazzina in Villa Bonelli (Barletta-Trani, Puglia). Villa met tuin uit de late 18e eeuw. Werd vroeger gebruikt als zomerverblijf. © camminiepercorsi

Dan Parijs, waar het tweede artikel over ging. Ook in Parijs liggen de vervallen gebouwen en plekken momenteel voor het oprapen. De gemeente heeft het project Réinventer Paris gestart, een initiatief waarbij ideeën kunnen worden aangedragen voor de herinrichting van (semi-)openbare ruimtes. Van in onbruik geraakte tunnels tot een verlaten Renaultgarage, van een strook loze ruimte onder een metroviaduct tot een oude bowlingbaan: Parijs herbergt een keur aan prachtige plekken die momenteel voor het publiek ontoegankelijk zijn.

Complimenten voor de fotografen, overigens! Hoewel niet alle foto’s van hoge kwaliteit zijn, verheft een aantal de toch rauwe plaatsen tot pure kunst. Wat te denken van het kleurrijke metrostation Croix Rouge? Of van de eerder genoemde Espace viaire Ligne 6?

Op de site kunnen burgers in het wilde weg meedenken over de herinrichting. En dat heeft al veel reacties uitgelokt. De meeste zijn totaal niet onderbouwd en geeft de ruimte voor reacties meer het aanzien van een verlanglijst: “un complexe cinéma”, “un parc pour enfants avec aire de jeux”, “un musée d’art contemporain”. Sommige reacties zijn al wel wat verder uitgewerkt. Marc Lelièvre ziet bijvoorbeeld een permanente tangogelegenheid (met parketvloer!) in het oude transformatorhuis voor zich. Hij vult aan dat de buren er geen last van mogen hebben én dat de dansvloer tot laat open moet zijn. “Les danseurs de tango sont des couche-tard” aldus Marc, oftewel, tangodansers zijn nu eenmaal nachtbrakers.

Ik ben benieuwd wat er voortkomt uit dit Parijse initiatief. Babbelende burgers die hun wensen doorgeven zullen concreet niet direct wat betekenen, maar wie weet komen uit dit gebrainstorm goede ideeën voort die door serieuze partijen kunnen worden opgepakt. Vooralsnog heeft dit project in ieder geval een strak vormgegeven site opgeleverd met mooie foto’s van (veelal verborgen) vergane glorie. Voor de nostalgici.

Espace viaire Ligne 6 : lege ruimte onder een metroviaduct

Verlaten bowlingcomplex “Champerret”

Metrostation Croix Rouge

Aanrader: Netflix-serie Sense8

Ooit een serie gezien waarin een bankiersdochter uit Seoul tijdelijk het lichaam van een buschauffeur uit Nairobi overneemt om met haar Aziatische vechtkunsten zijn vijanden te overmeesteren? En dat je daar zonder blikken of blozen in mee kunt gaan? Nee? Dan heb je Sense8 nog niet gezien. Deze week verscheen het tweede seizoen op Netflix, en daarvan heb ik zojuist een aantal afleveringen gekeken. Wat een geweldige serie!

Het martial arts-verhaal hierboven is slechts één voorbeeld van de vele fantastische gebeurtenissen uit de serie. In het kort: Sense8 vertelt de verhalen van acht “sensates”, die verspreid over de hele wereld wonen, elkaar in eerste instantie niet kennen, maar toch met elkaar verbonden zijn. Ze kunnen elkaars pijn en geluk voelen, ze kunnen bij elkaar langs zonder ruimtetijdgrenzen om te zien wat de ander ziet, en ze kunnen profiteren van elkaars kennis en kunnen.

Karakters

De personages zijn stuk voor stuk sterke karakters die overtuigend worden neergezet. In het kort: we maken kennis met transgender Nomi (geboren als Michael) uit San Francisco, politieagent Will uit Chicago, de IJslandse dromer Riley die nu in Londen woont, en straatvechter Wolfgang uit Berlijn. Daarnaast hebben we de slimme Indiase vrouw Kala, de eerdergenoemde buschauffeur Capheus uit Nairobi en bankiersdochter Sun uit Seoel, en tenslotte de populaire Mexicaanse acteur Lito.

Naast een overkoepelende verhaallijn (waarin de sensates het kort gezegd opnemen tegen een kwaadaardig bedrijf dat jacht op ze maakt) worstelt elk personage ook met zijn/haar eigen problemen. Soms van vergelijkbare aard, soms helemaal niet. Zo belandt Wolfgang steeds dieper in de georganiseerde Berlijnse misdaad, en draait Sun op voor de witteboordencriminaliteit van haar broer. Kala bevindt zich op het spanningsveld tussen traditie en moderniteit — wat betreft religie maar ook wat betreft liefde. Een ander karakter dat worstelt met de liefde is Lito: hij is homoseksueel maar durft dit niet te uiten, uit angst zijn vrouwelijke fans te verliezen.

Dit is één van de sterke punten van de serie: ze laat de liefde in al haar tonen en aarden zien, inclusief bijkomende erotiek. En dat is een verademing. Want hoewel je met acht personages natuurlijk bij lange na niet de hele regenboog aan mensen en relaties kunt omvatten, toont Sense8 meer verscheidenheid in karakters dan ik ooit in één serie heb gezien. Het is net het echte leven.

De serie toont ook, overigens zonder melodramatisch te worden, hoe mensen uit verschillende culturen feitelijk dezelfde zorgen en vreugde hebben. We zien de sensates in een vrolijke extase allemaal dansen, we zien ze op dezelfde manier liefhebben en smachten naar liefde, we zien dezelfde familiebanden die onbreekbaar lijken of juist teleurstellen.

Beeld & geluid

Behalve qua inhoud maakt Sense8 ook qua vorm veel indruk. In de afleveringen wordt geregeld geschakeld tussen verschillende steden en personages, waarbij wordt uitgezoomd of voor een ander cameraperspectief wordt gekozen en tegelijkertijd een minimale, net merkbare slow motion wordt ingezet. De muziek overstemt de geluiden van de scène, en zo is het alsof de ene droom plaatsmaakt voor de volgende.

Over droombeelden gesproken: in de serie komen van tijd tot tijd trage, vrij lange scènes voor waarin personages bijvoorbeeld onder water zwemmen (zie de afbeelding hieronder) of aan tai chi doen. Begeleid door mooie muziek bieden deze beelden heel fijne adempauzes in de hectiek van de acht gefilmde levens, en zorgen ze ook dat de serie geen hak op de tak-indruk maakt, een reëel gevaar met zoveel simultane verhaallijnen.

Dankzij de juiste mix aan karakters en verscheidenheid aan levens, enerzijds het geschakel tussen de personages en anderzijds hun gezamenlijke optredens, en de dromerige intermezzo’s vliegen de afleveringen voorbij. Het komt me niet vaak voor dat ik het gevoel heb personages uit een serie écht te kennen, maar bij Sense8 is dit wel het geval. Sterker nog, ik voel meer en meer alsof ik een speciale connectie met ze heb…

De puzzel der puzzels

Het is de vooravond van juli, en dat betekent dat de mooiste weken van het jaar voor de deur staan: de Tour de France barst weer los! Ik verheug me al tijden (om en nabij de 49 weken, zeg maar) op de eindeloze middagen Franse landschappen op tv, met daarin een dicht opeengepakt peloton wielrenners dat de ene kilometer na de andere onder de wielen door ziet gaan. Ik kijk ernaar uit de klassementen weer bij te houden, te zien hoe de rangschikking van een secondespel in een slagveld verandert als het hooggebergte eenmaal wordt aangedaan. Ook heb ik weer zin om allerhande clichés en trivia naar de tv te roepen — “De achterdeur staat wagenwijd open!” “Tom Dumoulin, overigens géén familie van Samuel Dumoulin! Net zoals Daniel Martin géén familie is van Tony Martin, en Sam Bennett en George Bennett níet verwant zijn aan elkaar! Gorka Izagirre en Jon Izagirre dan weer wel, dat zijn broers! Oh, en wist je dat voor Française des Jeux zowel een Pinot als een Pineau rijdt?!). Maar om optimaal van deze heerlijke weken te genieten moet er één monsterklus vooraf geklaard worden: de puzzel der puzzels dient gelegd te worden.

De puzzel der puzzels? Jazeker. Sinds een aantal jaar doe ik mee aan de Tour Toto van de Trouw redactie. Het systeem is simpel: je krijgt een overzicht van alle ploegen, met per ploeg de renners genummerd van 1 (de kopman) tot en met 9. Je stelt nu een eigen ploeg samen waarbij je voor elke positie één renner selecteert — en als nr. 10 mag je een extra kopman kiezen. Uit elke ploeg mag je maximaal één renner selecteren. Dit betekent dat wanneer je Froome (nr. 1, Sky) selecteert, je automatisch niet meer voor andere Sky-renners mag kiezen zoals bijvoorbeeld Poels (nr. 6, Sky). En als je Poels wel op je lijst zet (en Froome dus niet opneemt), dan zijn andere nummers 6 als Majka (nr. 6, Tinkoff), Nibali (nr. 6, Astana) en Langeveld (nr. 6, Cannondale) ineens verboden terrein.

De dagen voorafgaand aan le Grand Départ ben ik dus druk met deze puzzel der puzzels. Ik maak ontelbare afwegingen: kies ik op nr. 4 voor Daniel Martin of toch voor Dumoulin? Of wil ik toch Kittel als één van mijn twee kopmannen, waardoor Martin onbereikbaar wordt? Maar ja, zal Dumoulin wel voor veel punten zorgen of zal hij meer op de achtergrond treden omdat zijn focus nu bij de Olympische Spelen ligt? Wat zei hij nou laatst in een interview daarover? En hoeveel punten zal Kittel nu helemaal opleveren — zijn er wel zoveel sprintetappes waarin hij toe kan slaan? En op de nr. 3 loop ik inmiddels behoorlijk vast… Nederlands kampioen Groenewegen is geen optie meer sinds ik eerder vandaag las dat hij last van buikgriep heeft. Durbridge dan maar? De nr. 18 van Parijs-Roubaix, en vrij recent nog als derde geëindigd in de eerste etappe van de Ronde van Zwitserland? Dat zijn nou ook geen palmares om echt op af te gaan. Je merkt het al: hoe langer ik puzzel, hoe meer vraagtekens er ontstaan.

Maar het is weer gelukt! Ook dit jaar heb ik een uitgebalanceerd team dat kan klimmen, sprinten, en aanvallen. Zodoende heb ik in elke etappe belang en heb ik een vat vol trivia om uit te tappen als de tv eenmaal aanstaat en de geschoren mannenbenen voorbij schieten — “Navardauskas! Die zit in mijn team! Dit jaar nog 41e in Milaan-San Remo. Een zekerheidje dus. Hup Ramūnas!”.

Voor de liefhebber: hieronder mijn team. Behalve eerder behaalde resultaten (allesbehalve een garantie) laat ik ook altijd meespelen of ik de renner in kwestie leuk vind en neem ik, heerlijk chauvinistisch, ook altijd minimaal één Nederlander mee. Daarnaast is het natuurlijk de sport om één of meerdere verrassende namen op je lijst te zetten, zodat jij al enige (of tenminste als één van de weinigen) de punten van die dag pakt, mocht jouw renner verrassen. De naamgever van de ploeg, Ted King, doet helaas zelf niet mee dit jaar. (Overigens géén familie van Ben King! Die dit jaar ook niet op de deelnemerslijst staat!)

Team TED KING
1 Froome SKY
2 Albasini ORC
3 Degenkolb GIA
4 Lindeman LOJ
5 Gallopin LOT
6 Majka TIN
7 Navardauskas CAN
8 Pozzovivo AG2
9 Van Avermaet BMC
10 Kittel QST

En samen met Peter doe ik nog mee met de volgende selectie:

Team SKYFALL
1 Quintana MOV
2 Cancellara TRE
3 Boasson Hagen DIM
4 Dumoulin GIA
5 Tony Martin QST
6 Poels SKY
7 Sagan TIN
8 L.L. Sanchez AST
9 Van Avermaet BMC
10 Pinot FDJ

Flink wat namen om de komende weken op te letten dus. En dat betekent dat de hectiek niet alleen losbarst in het circus dat de Tour heet, maar ook bij mij thuis. Niet alleen moet ik dagelijks alle uitslagen en klassementen bijhouden, ook moet ik via allerlei kanalen up to date blijven wat betreft de gezondheid van mijn paradepaardjes. Zijn de renners nog fit? Zien ze kansen in de komende etappe(s)? Gaan ze Parijs überhaupt halen? (Voor elke renner die Parijs haalt, krijg je een bonus in de toto). Ik maak me op voor drie weken topsport — zowel in Frankrijk als thuis op de bank.

Nu komt alles goed

Ik deed dit jaar mee aan de halve marathon omdat ik iets recht te zetten had. Vorig jaar maakte ik mijn debuut op deze afstand: bij die editie rende ik eerst 10 km in moordend tempo maar was daarna de koek op: de tweede helft legde ik bij wijze van spreken kruipend af. Dit jaar wilde ik bewijzen dat ik de afstand wél waardig uit kan lopen.

Vanaf de eerste meters voelde het goed. Ik liep makkelijk en begon vooral héél rustig om niet dezelfde fout te maken als vorig jaar. Toen ik de eerste 10 km erop had zitten schroefde ik mijn tempo op, en dat bleef ik doen in het tweede gedeelte. De laatste kilometers waren lang en zwaar, maar gelukkig nam het aantal toeschouwers toe naarmate je dichter bij de finish kwam. Hoewel, ‘toeschouwers’? Dat klinkt wel heel passief. ‘Supporters’ is een veel betere benaming. Omdat je naam op je startnummer stond wist het publiek precies wie er voorbij kwamen draven. De laatste 200 meter rende ik door een zee van lawaai, waarin ik van alle kanten “Helééééén!” hoorde. De aanmoedigingen stuwden me voort en droegen mijn benen op grotere en snellere passen te maken, steeds groter, steeds sneller, tot ik vloog.

En ineens betekende deze wedstrijd zoveel meer dan alleen 21,1 km hardlopen. Het was niet alleen wraak op de mislukte versie van vorig jaar, het was een antwoord op alles wat ooit misging. Het publiek dat mijn naam schreeuwde leek me ineens niet meer alleen te steunen in mijn laatste meters, maar stak me een enorm hart onder de riem voor alles. Álles. Ik had kippenvel over mijn hele lijf en zag door een waas van tranen de finishlijn steeds sneller dichterbij komen tot ik eroverheen rende, snakkend naar adem en met een gevaarlijk trillende kin. Het is gelukt. Nu komt alles goed.

Grijze stenen – Aflevering 5: Kaserne Krampnitz

Afgelopen paar dagen was ik in mijn lievelingsstad Berlijn. Heerlijk! Na mijn vorige bezoek aan de stad schreef ik al over Tempelhof, vandaag zal het gaan over een plek even buiten Berlijn: Kaserne Krampnitz.

Met dank aan deze blog over Berlijn kwamen we op het idee om op de terugweg naar Nederland een tussenstop te maken bij Kaserne Krampnitz. Dit is een in 1937 gebouwde nazi-kazerne, die in 1945 door de Russen is overgenomen en tot 1992 gebruikt werd. Het is een uitgestrekt terrein met meer dan 80 gebouwen, waarvan het merendeel barakken zijn waar de soldaten woonden.

Na de Russische terugtrekking zijn de gebouwen leeg komen te staan. En dat is nu al 24 jaar zo. Inmiddels zijn de barakken in verregaande staat van verval, en is de natuur een heel eind op weg het terrein terug te winnen.

Officieel mag je het terrein niet betreden. Maar het hek dat er omheen staat, is op veel plekken een lachertje. Daarbij wordt het geheel ook niet echt bewaakt, wat gezien de uitgestrektheid en de verlatenheid ook wel logisch is: het hele terrein in de gaten houden zou flinke kosten met zich meebrengen. En daarbij, wie zou nu geïnteresseerd zijn in verlaten, vervallen gebouwen? Nou, wij dus.

Wat het meeste indruk op me maakte tijdens het struinen door de verlaten en overwoekerde straten, was niet eens zozeer de omvang van het terrein en het grote aantal lege gebouwen dat daar maar stond te staan. Veel meer nog dan dat waren het de zo tastbare herinneringen aan de mensen die er gelegerd waren, waarvan de sporen tot in de kleinste details nog zichtbaar waren.

De indeling van de barakken, met de kleine woonkamertjes waar de kachels soms nog in stonden. De kastjes tegen de muren — nu zijn ze leeg, maar ooit hebben hier boeken in gelegen, elpees, serviesgoed? De gordijntjes die rafelig uit de gebroken of soms volledig ontbrekende ramen fladderen en die van een haast ontroerende truttigheid zijn. Bij soldaten zou je toch iets anders verwachten dan witte, kanten gordijntjes. De verroeste fornuizen en de vergeelde badkuipen. En tenslotte de stukken Russische krant die overal achter het behang vandaan komen, met tussen het cyrillische schrift soms een jaartal dat er ineens goed leesbaar uitspringt. ‘1985’ zag ik ergens staan. Die krant is daar dus al langer dan dat ik überhaupt besta.

Helaas werden we na een uur dwalen weggestuurd door een man die kennelijk een soort van bewaker was. Dit ging gelukkig zonder al te veel ellende: we moesten simpelweg het terrein af. Jammer, want er was nog veel te zien geweest!

Mocht je met de auto naar Berlijn gaan, dan is Kaserne Krampnitz echt een aanrader om onderweg te bezoeken. Want hoewel de vervallen gebouwen een mooi geheel vormen met de natuur en een heerlijke desolate sfeer ademen, komt de geschiedenis hier echt tot leven wanneer je iets beter kijkt en je verbeelding haar werk laat doen. Bedenk wat voor mannen er gewoond hebben in de barakken die je ingaat. Bedenk of ze hun familie in Rusland zouden missen. Zouden ze foto’s van hun gezinnen aan de muur hebben hangen? Bedenk dat je naar hetzelfde behang kijkt als waar de soldaten jarenlang tegenaan hebben gekeken. Bedenk dat je over dezelfde wegen loopt, en dat waar nu stilte en vredigheid heerst, de lucht vroeger gonsde van Russische gesprekken en bevelen. Bedenk dat hoewel het zó lang geleden lijkt, het in feite nog geen 30 jaar geleden is dat er Russen in Berlijn en omgeving gelegerd waren. En vooral: bedenk dat je nu eens niet in een museum loopt, maar een wandeling door de geschiedenis zélf maakt.

---

Praktische informatie

Rij om bij Kaserne Krampnitz te komen Berlijn aan de westkant uit. Volg de A2 richting Potsdam. Je komt vanzelf langs het dorpje Krampnitz (vanaf Berlin-Mitte ca. 40 km), dat ligt aan de linkerkant van de weg. Rij nog een klein stukje door over de A2 — je ziet nu vanzelf een oude wachttoren aan de rechterkant van de weg. Die hoort al bij de kazerne. Rij nóg een stukje door, en neem de eerste afslag naar rechts. Dit is een klein weggetje dat naar wat moderne huizen leidt. Ga op de T-splitsing die direct volgt naar links, volg de bocht naar rechts, en ga verderop weer naar rechts het doodlopende straatje in. Parkeer daar de auto; je bent nu hier en kunt vanaf daar te voet verder. Zoals je ziet is het terrein echt heel uitgestrekt, dus neem ruim de tijd om de boel te verkennen. En hou je aan de ongeschreven regels: take nothing but pictures, leave nothing but footprints. Viel spass!

Het eenvoudige geluk van rennen

Toen ik klein was brachten we altijd een deel van de zomervakantie door in Brem-sur-Mer, op een camping op een paar honderd meter van zee. De dagen waren van een heerlijke eenvoud: ’s ochtends ontbeten we met vers stokbrood en om de dag een croissantje, daarna gingen we pingpongen, badmintonnen, één of ander al dan niet zelfbedacht spel spelen, en/of lezen. We lunchten weer met stokbrood en daarna zetten we koers naar het strand. Een voettocht van zo’n 10 minuten (maar het voelde véél langer) door de zinderende hitte, dwars door het duingebied. Na twee duinen stonden we aan de Atlantische Oceaan. Daar bleven we de middag. Kastelen bouwen, zwemmen, beachballen, nog meer lezen, nog een keer zwemmen — de middagen waren van een ongekende zorgeloosheid.

Als het eb was, lag de zee een paar honderd meter verderop. Daar rende ik dan naartoe. Op blote voeten over het natte slib, waar mijn voeten bij elke pas een kletsgeluid in maakten. Voor me op de natte grond zag ik de weerspiegeling van de zon, die ik uit alle macht probeerde in te halen. Ik maakte mijn passen zo groot mogelijk en rende zo hard als ik kon, vastberaden om op een dag de zon af te troeven. Ik dacht nergens anders aan als ik rende. Ik hoorde alleen mijn eigen ademhaling en passen, en ik zag alleen die spiegeling van de zon voor me. Het strand kon me niet lang genoeg zijn. Ik heb de zon nooit kunnen inhalen, maar dat geeft niet.

Ook vanmiddag ging ik hardlopen. Niet over het strand, niet als een zorgeloos kind, maar door de straten van Utrecht en om te vergeten, om mijn gedachten uit te schakelen. Ergens na 17 kilometer liep ik over een vrij nieuw fietspad, dat glansde van de regen die gestaag viel, al de hele rit lang. De zon was nergens te bekennen, maar wel zag ik de weerspiegeling van de bomen op de grond voor me. Ik versnelde mijn pas en probeerde de eerste in te halen. Dit lukte, maar na elke boom waar ik overheen liep verscheen een nieuwe. En weer een nieuwe. Ik hoorde niets anders dan mijn ademhaling en mijn passen op het natgeregende asfalt, en ik zag niets anders dan de spiegeling van de bomen op de grond. Ik dacht nergens anders aan dan aan het volgende in te halen silhouet.

Op dat moment moest ik terugdenken aan het hierboven beschreven eenvoudige geluk van het rennen over het strand, inmiddels 15 (?) jaar geleden. Hoeveel kouder het vandaag ook was, en hoeveel andere dingen ik ook aan mijn hoofd had, heel even werd ik weer de Heleen van die vakanties. Ik werd overspoeld door geluk in de vorm van een heel geruststellende gedachte: hoezeer de wereld en de mensen om me heen ook mogen veranderen, en hoezeer ik zelf ook mag veranderen en ouder mag worden, ik zal altijd blijven rennen zoals dat kleine meisje over het strand, de zon achterna.

De enige foto die ik kon vinden die bij dit verhaal past. Overigens niet gemaakt in Utrecht of op het strand, maar in Olympia (Griekenland).

Over verkrachte lesbische vrouwen die berinnen worden

Ik heb nu toch een leuke literaire ontdekking gedaan! Bij toeval, toen ik een half uurtje geleden De Volkskrant las. Waar een krant lezen al niet goed voor is. Of de interpretatie die ik hieronder prijs zal geven ook echt hout snijdt laat ik in het midden, maar wie het met me oneens is zal toch tenminste toegeven dat het een leuk toeval is, al helemaal gezien de Amsterdam Gay Pride van aankomend weekend.

Susie de Beer

Onlangs las ik Hotel New Hampshire, van John Irving, waarin de schrijver een parade aan maffe figuren opvoert, of tenminste figuren met maffe trekjes. In Irvings boeken krioelt het eigenlijk altijd van de buitenissige personages en vreemde gebeurtenissen. Niettemin lezen de verhalen zó vanzelfsprekend en natuurlijk, dat je als lezer helemaal meegaat in de vertelwereld zonder aan de realiteitswaarde te twijfelen. Het idee dat de personages toch wel érg zonderling waren en/of exotisch gedrag vertoonden komt (althans bij mij) pas achteraf, eenmaal terug in de saaie, ordinaire realiteit.

Zo ook Hotel New Hampshire. Ik ging helemaal op in de wereld van de familie Berry, de ouders en de vijf kinderen: John, de verteller, zijn broer Frank die homo is en later de overleden hond van de familie opzet (waar Iowa Bob, zijn opa, zich dan weer letterlijk van doodschrikt), zijn zus Franny, een mooi en sterk meisje waar John het hele boek lang verliefd op is, zijn zusje Lilly met dwerggroei, en zijn broertje Ei die van verkleden houdt en min of meer doof is. Naast de excentrieke familie passeren er nog veel meer personages de revue, waaronder Freud, een Oostenrijkse Jood die vader Win en moeder Mary ontmoeten tijdens hun vakantiebaantje in een hotel in Maine: Freud treedt daar op met zijn afgerichte beer (genaamd De Staat Maine). Freud is degene die de familie Berry later in het boek naar Wenen laat komen, om hem te helpen zijn hotel daar te runnen.

Dat hotel wordt, zo blijkt, bevolkt door hoeren en communisten. We maken kennis met een handvol nieuwe interessante en vermakelijke personages. Maar er is één persoon in het hotel die de show steelt, en dat is Susie de Beer, de linkerhand van de inmiddels blinde Freud. Zij helpt hem het hotel te bestieren en beschermt de hoeren waar nodig tegen vervelende klanten. Susie is een lesbische vrouw die zich na een verkrachting fijner voelde als beer. Daarom loopt ze in een berenpak rond en doet ze zich als een beer voor. Naarmate het boek vordert trekt ze steeds vaker haar pak uit en durft ze steeds beter weer als Susie het Mens te leven.

Callisto de berin

Beren vormen net als hoeren, transseksuelen, Wenen, en worstelen een vaak terugkerend thema in de boeken van John Irving. Hoewel de schrijver zelf heeft gezegd dat de beren geen metaforische waarde hebben, is het altijd leuk om als lezer een eigen interpretatie van de tekst te geven, en al dan niet bedoelde parallellen te vinden met andere literatuur, kunst, historische gebeurtenissen, etc. Vandaag vond ik dankzij De Volkskrant zo’n (hoogstwaarschijnlijk onbedoelde) parallel die te mooi was om te laten liggen.

In De Volkskrant las ik over een zogeheten “schoorsteenstuk” (feitelijk een soort schilderij) van Jacob de Wit. Op dit tafereel zien we hoe Jupiter, verkleed als de godin Diane (travestie!) de nimf Callisto verleidt (vrouwenliefde!) en vervolgens verkracht. Tot zover niets nieuws onder de zon. Aangezien ik de mythe niet helemaal kende, heb ik hem opgezocht. En nu komt het mooie: nadat Juno, de vrouw van Jupiter, achter dit overspel kwam, heeft ze wraak genomen door Callisto te veranderen… in een berin! (Ov. Metamorph., II. 409-488)

Overigens dreigt zo’n zestien jaar later Callisto’s onwettige zoon Arcas zijn berinnenmoeder tijdens een jachtpartij neer te schieten. Gelukkig grijpt Jupiter net op tijd in, en laat hij zowel Callisto als Arcas voortaan aan de hemel schitteren… Als de Grote en de Kleine Beer. (Ov. Metamorph., II. 490-507)

De twee metamorfosen

Verschillen in de versies daargelaten zijn de parallellen tussen Irvings Susie en Ovidius’ Callisto duidelijk en overheersend: een lesbische vrouw verandert, na een verkrachting door een man, in een berin.

Wat mij betreft is de waarde van literatuur andermaal bevestigd: het helpt ons te begrijpen dat waar beschavingen en werelden veranderen, de mens hetzelfde blijft. Zo helpt het ons de mens te doorgronden. Van de klassieke oudheid tot de moderne tijd: verkrachte lesbische vrouwen veranderen in berinnen. Dat was zo, dat is zo, en dat zal zo blijven.

(En nu hoop ik dat de vorige twee zinnen net zo natuurlijk lezen als de verhalen van Irving — en dat je pas over een half uur of een uur, wanneer je nog eens terugdenkt aan dit stuk, je beseft dat het toch misschien wel wat merkwaardig is allemaal...)

Jupiter, vermomd als Diana, verleidt de nimf Callisto. Door Jacob de Wit (1727).

Natassja Kinnski als Susie de Beer in de gelijknamige verfilming van Hotel New Hampshire (1984).

Pirou

De dagen strekken zich voor me uit als de langgerekte stranden bij Pirou, wanneer het tij op zijn laagst is. Het verschil tussen eb en vloed is hier enorm, net als bij de wat zuidelijker gelegen Mont Saint-Michel. Daar stijgt het water bij vloed liefst 15 meter: hier zal dat niet veel schelen. Waar de toeristen elkaar verdringen bij de Mont Saint-Michel, laten ze Pirou massaal links liggen. We komen slechts een handvol andere slechtweerzoekers tegen wanneer we op een grijze dag door het zielloze dorpje banjeren. “A vendre”, “A louer”, of voor geïnteresseerden met bouwplannen: “A bâtir” — de helft van het dorp lijkt van eigenaar te willen wisselen.

Hier zal ik de hoofdpersonage van mijn nog te schrijven boek heen sturen. Hier, op het strand van Pirou, onder een grijs wolkendek dat vrijwel zeker openbreekt wanneer het tij keert. Mijn personage zal net als ik over het strand struinen, de blik op het natte zand gericht. Altijd op zoek naar Saint-Jacquesschelpen — alleen de hele exemplaren tellen. Je vindt er gemiddeld één per twee kilometer, meestal half onder het zand. Zand dat een aantal uren daarvoor nog de zeebodem vormde, en meters onder het zeeoppervlak lag. Bij elke overspoeling wordt een nieuwe lading schelpen aangeleverd: twee keer per dag kun je gaan schatzoeken op het strand.

Zo zal mijn hoofdpersonage de rust in zijn (of haar) hoofd terugvinden, struinend en stoempend over het strand. Een jas zal soms nodig zijn, soms ook niet. Een lange broek zal nooit nodig zijn. Schoenen zijn soms wel fijn: het natte zand kan koud aanvoelen. Mijn hoofdpersonage zal kilometers per dag over het strand lopen, hij (of zij) zal de zeewind door het haar voelen en de licht rottende geur van zeewier opsnuiven. Af en toe zal er een andere wandelaar opduiken, meestal een hondenbezitter. Een glimlach, een knikje, een groet.

Af en toe zal mijn personage door de binnenlanden fietsen of lopen (misschien geef ik wel hardloopschoenen mee!): ook hier weinig leven en veel huizen die te koop staan. Een kasteeltje uit de 12e eeuw (niet te koop) dat de weinige toeristen een uitje biedt en wat optrekjes uit de categorie “oude chique”. Hoewel je van god en vaderland verlaten bent in dit deel van Normandië, zijn er weinig vervallen huizen en rommelige erven. Het zijn keurige spookgehuchten waar je doorheen komt. Lege parkeerplekken bij de Carrefour. Een bushalte waar nooit iemand zit te wachten. En als je al iemand ziet lopen, dan is het een oud mannetje dat de straat moeizaam oversteekt, zonder uit te kijken voor verkeer. Dat is er namelijk toch niet. In dit gebied, precies in dit heerlijke gebied zal mijn hoofdpersoon afrekenen met de spoken uit zijn of haar verleden. En de dagen zullen zich uitstrekken als de langgerekte stranden bij Pirou, wanneer het tij op zijn laagst is.

De binnenlanden bij Pirou

Orphée et Eurydice: opera die de menselijke ziel blootlegt

Afgelopen vrijdag heb ik samen met Lieneke een voorstelling van de Nationale Reisopera bezocht. Allebei waren we niet eerder naar een dergelijk klassiek stuk geweest, dus we waren erg benieuwd. Ik had de voorstelling uitgezocht: in het onvolprezen Stadsblad van Utrecht stond er een artikel over in. Het ging om een uitvoering van Christoph Willibald Gluck’s Orphée et Eurydice, de Franse versie van zijn eerder gecomponeerde Orfeo ed Euridice. Een Frans stuk dat een klassieke mythe vertelt: de gang naar de tickets was vanzelfsprekend snel gemaakt. Bovendien bleek deze avond een prachtige generale repetitie voor het jurkje dat ik aangeschaft had voor een bruiloft in juni. Zodoende kwamen we compleet verzorgd en flink uitgedost aan bij de Stadsschouwburg Utrecht, waar we ons geen moment underdressed voelden. Underaged, dat wel, want het leeuwendeel van het publiek kon met de 65+-pas naar binnen. Gelukkig waren er ook wat kinderen om de gemiddelde leeftijd nog een beetje binnen de perken te houden — helaas droegen dan wel weer twee van hun een ordinair trainingsjack. Die heb ik uiteraard een misprijzende blik toegeworpen (ik voelde me duidelijk helemaal in mijn rol in de nieuwe jurk).

Het verhaal
In Orphée et Eurydice komen drie personages voor: Orphée, Eurydice, en L’Amour (de verpersoonlijking van de liefde). Daarnaast is er een ensemble van ca. twintig zangers en zangeressen. Het bekende verhaal van de zanger Orpheus (in het vervolg hou ik het Franse Orphée aan) en zijn Eurydice wordt bondig verteld, en begint met het huwelijksfeest van de twee. De kersverse echtgenote sterft plotseling; ironisch genoeg net wanneer Orphée haar in een spel geblinddoekt probeert te vangen. De zanger is gek van verdriet. In de eerste zangpartij roept hij enkel drie keer een langgerekt, wanhopig “Eurydice!”, verder verwoordt het koor zijn pijn. Hij wil zich terugtrekken in het bos, hij wil zich overgeven aan zijn verdriet.
Dan verschijnt L’Amour. Zij vertelt hem dat de goden zijn klaagzang gehoord hebben, en medelijden hebben gekregen met zijn lot. Hij mag de onderwereld in om zijn geliefde op te halen.

L’AMOUR
paraissant
L’amour vient au secours de l’amant le plus tendre.
Rassure-toi, les dieux sont touchés de ton sort.
Dans les enfers tu peux te rendre;
Va trouver Eurydice au séjour de la mort.

Er is echter één beperking, die hij niet aan Eurydice mag vertellen: hij mag haar niet aankijken. Dit is een voorschrift van Jupiter, maar waarom dit precies niet mag wordt niet verteld.

ORPHÉE
Dieux! je la reverrais!

L’AMOUR
Oui; mais pour l’obtenir
Il faut te résoudre à remplir
L’ordre que je vais te prescrire.

ORPHÉE
Ah! qui pourrait me retenir?
À tout mon âme est préparée.

L’AMOUR
Apprends la volonté des dieux:
Sur cette amante adorée
Garde-toi de porter un regard curieux,
Ou de toi, pour jamais, tu la vois séparée.
Tels sont de Jupiter les suprêmes décrets.
Rends-toi digne de ses bienfaits!

De afdaling naar de onderwereld: ballet van het ensemble
De afdaling naar de onderwereld werd fantastisch vormgegeven. Midden op het podium was een gat, waar Orphée telkens in afdaalde. Iedere keer kwam hij via een andere kant het podium op, om nogmaals het gat in te duiken. Na de tweede keer verscheen er niet één, maar twee Orphées. En daarna vier. Zes. De afsplitsingen gingen met elkaar in gevecht, buitelden over elkaar heen en doken uiteindelijk achter elkaar dieper en dieper de onderwereld in. Men moet nu eenmaal zichzelf overwinnen om zover af te dalen.
Uiteindelijk komt Orphée in de onderwereld uit, waar hij een groep furieuze schimmen ontmoet. Ze willen hem niet doorlaten. Ook dit ballet werd fantastisch uitgevoerd: de schimmen (het ensemble) zongen Orphée toe en bewogen als één organisch geheel naar hem toe en van hem af. Hoewel ze eerst niets van hem willen weten, weet Orphée ze toch tot bedaren te brengen met zijn klaaglijke gezang. Niets zou erger zijn dan wat hij nu doormaakt, verzekert hij hen. Een afdaling in de onderwereld schijnt hem beter dan te leven met zijn huidige verdriet. De furiën zwichten, verdwijnen één voor één van het podium, en verlenen hem doorgang tot de Elysische velden waar zijn Eurydice zich ophoudt.

FURIES
encore plus doux
Quels chants doux et touchants
Quels accords ravissants!
De si tendres accents
Ont su nous désarmer
Et nous charmer.

Qu’il descende aux enfers!
Les chemins sont ouverts.
Tout cède à la douceur
De son art enchanteur,
Il est vainqueur.

Hoewel “Il est vainqueur” meerdere malen wordt herhaald, is het uiteraard nog lang niet zover. Eurydice is nog lang niet onder de levenden! Wel heeft Orphée haar inmiddels in het oog, nog altijd in haar bruidsjurk. Zij is gelukkig daar:

EURYDICE
Cet asile
aimable et tranquille
Par le bonheur est habité,
C’est le riant séjour de la félicité.
Nul objet ici n’enflamme
L’âme,
Une douce ivresse
Laisse
Un calme heureux dans tous les sens;
Et la sombre tristesse
Cesse
Dans ces lieux innocents.

Hij vraagt, smeekt haar om mee te gaan naar de wereld van de levenden. Maar zij is bang dat hij niet meer van haar houdt. Hij weigert haar immers aan te kijken! In de gebruikelijke vertelling neemt Orphée Eurydice bij de hand en leidt hij haar naar boven. In deze opera niet: de gestorven bruid zit half ingegraven in haar eigen graf en loopt niet met Orphée mee. Waarom voor deze interpretatie is gekozen is me niet duidelijk. Het schept ook verwarring: als kijker wacht je op het moment dat ze de gezamenlijke reis naar boven aangaan. Of gaat dit überhaupt niet gebeuren?
In ieder geval verhevigen de twee zangpartijen. Orphée smeekt of ze meegaat naar boven, Eurydice smeekt om tenminste één blik van haar geliefde. Wanneer dit niet gebeurt spreekt ze uit liever dood te zijn: “Non, ingrat, je préfère encore // La mort qui m’éloigne de toi”. Orphée, steeds wanhopiger, geeft uiteindelijk toe aan haar weeklachten (“Où suis-je? Je ne puis résister à ses pleurs!”). Hij draait zich om, en ziet zijn geliefde sterven.

De rol van Eurydice en andere interpretaties
Ik had er nooit bij stilgestaan dat Orphée zó werd beïnvloed door de smeekbeden van Eurydice. Ik dacht dat Orphée zich niet meer kon beheersen, dat hij zich omdraaide om er zeker van te zijn dat zijn vrouw hem naar de bovenwereld volgde. Een vorm van controle dus, van nieuwsgierigheid, en niet omdat hij er toe werd aangezet door Eurydice. Het bezoek aan de opera heeft me meer bewust gemaakt van de rol van Eurydice, die natuurlijk volkomen verward moet zijn geweest: ze krijgt nota bene in de onderwereld bezoek van haar echtgenoot, maar hij kijkt haar helemaal niet aan! Haar twijfel aan zijn liefde is heel goed voor te stellen. Het deed me ook beseffen dat Orphée haar óók zou verliezen als hij zich niet zou omdraaien: dan zou Eurydice hem waarschijnlijk helemaal niet verder gevolgd zijn.
Een interview met Floris Visser, regisseur van het stuk, gaf me een andere interpretatie van dit gedeelte. Wat nou, als Orphée helemaal niet zijn gestorven echtgenote in de onderwereld aantrof, maar dat hij slechts een beeld van haar voor zich had, een hersenschim van hemzelf? Dat zou verklaren waarom hij haar niet mag aankijken: hij kán haar immers helemaal niet aankijken, want ze bestaat niet. Orphée, die niet de moed kon opbrengen voor Eurydice te sterven, houdt zich zo vast aan de gedachte dat zij daar beneden is, in de onderwereld, klaar om met hem mee naar boven te gaan. Wanneer hij kijkt — en hij weet al dat dat het einde zal betekenen van Eurydice — ziet hij dat dit niet de werkelijkheid is. Zijn beeld van Eurydice verdwijnt, vervluchtigt, en ze sterft voor de tweede maal. Dit keer moet Orpheus wel accepteren dat ze weg is, en niet zal wederkeren. “Wat nou als het een illusie is? Dan wordt het omkijken een inzicht,” aldus Visser.
Een belangrijke inspiratiebron voor deze invalshoek is Monteverdi’s opera L’Orfeo, waarin Orfeo/Orphée samen met L’Esperanza (Hoop) de tocht naar beneden maakt. De hoop om zijn Eurydice weer terug te vinden houdt hem op de been. In Orphée et Eurydice schiet L’Amour te hulp in plaats van L’Esperanza. Liefde als vorm van hoop. Door om te kijken sterft deze liefde resp. hoop, en wordt Orphée andermaal voor de loodzware taak gesteld te rouwen. Immers, “Rouw is wennen aan het ondraaglijke,” zoals het programmaboekje een (helaas) niet nader genoemde bron citeert. Iets waartoe de hoofdpersoon niet in staat is. En dat maakt hem gek, en zorgt ervoor dat hij in de onderwereld afdaalt, zijn hersenschimmen achterna.

Het einde
Nu hij voor de tweede keer zijn Eurydice verloren heeft is Orphée radeloos, nog radelozer dan de eerste keer. Alle hoop is nu verloren: Eurydice zal niet terugkeren. Huilend werpt hij zich op de grond, hij wil zelfmoord plegen om herenigd te worden met zijn vrouw. Zo ver komt het echter niet: L’Amour verschijnt nogmaals. Omdat Orphée zich zo standvastig en toegewijd heeft getoond, wil ze hem helpen. Ze wekt Eurydice weer tot leven, en de twee geliefden krijgen nog een kans om onder de levenden samen een bestaan op te bouwen.
Dit laatste is een aanpassing van de klassieke overlevering: volgens Ovidius (boek X en XI) leeft Orphée nog drie jaar ongelukkig, tot hij door een groep waanzinnige bacchanten aangevallen en verscheurd wordt. Zijn ziel daalt af naar de onderwereld en wordt daar herenigd met Eurydice. “Sindsdien zijn zij daar [op de Elysische velden] samen, zij aan zij of één voorop en één die volgt — en dan is het dikwijls Orpheus die omkijkt, maar nu zonder angst, naar zijn Eurydice” (Ovidius, Metamorphosen XI 61-65).
Waarom deze aanpassing gedaan is, is me niet helemaal duidelijk. Een man die naast ons zat legde uit dat men in de 18e eeuw graag wilde dat een opera goed afliep. Op mij kwam het wat gekunsteld over, zo’n rigoureuze aanpassing van de klassieke mythe. Een vrij “makkelijk” einde ook, zoals L’Amour Eurydice zomaar weer tot leven wekte.
Hoewel de opera van Gluck nog eindigt met een koorzang waarbij de terugkeer van Eurydice en het overwinnen van de liefde (“L’amour triomphe!”) wordt bezongen, eindigde de uitvoering van vrijdagavond met dit laatste beeld. Een gelukkig einde dus, na een meeslepende voorstelling die een onmetelijke pijn schitterend heeft blootgelegd. Want eigenlijk draait het hele verhaal daarom, zoals Visser in het programmaboekje zegt: “Wat doe je als dat wat je het meest liefhebt, je wordt afgenomen?”

Gehele tekst te vinden op http://www.impresario.ch/libretto/libgluorf_f.htm

Orphée en Eurydice tijdens hun huwelijk. © Nederlandse Reisopera 2015

Orphée en het ensemble. © Nederlandse Reisopera 2015

Drie gedichten

---

Winternacht

Terwijl ik door de donkere stad loop
Waarin de kou de straten allang heeft overgenomen
Denk ik aan alles wat nooit zal zijn
En aan alles wat nooit zal komen

Ik loop tot mijn benen pijn doen
Alleen en verlaten door de tijd
Terwijl zwarte gedachten rondrazen
Wanneer er ineens een fietser langs me rijdt

Het is een vrouw van begin dertig schat ik zo
— misschien heb ik hierin ongelijk —
Ze fietst op een aftandse stadsfiets
Maar voelt zich koningin te rijk

Ze zingt luidkeels mee met haar muziek
En hoewel ik er geen woord van kan verstaan
Breekt de zon door in mijn hoofd
En prijs ik mijn kleine bestaan

---

Zomernacht

in die mooie zomer werd het avond en de nacht begon te vallen
en ik voor jou en ik wilde alleen maar jou en jij
— ik weet niet wat jij dacht en wat jij wilde of
wellicht had dat niets te doen met mij

toch probeerde ik, dappere dwaas die ik
wilde zijn toch probeerde ik jou — ja jou
te vertellen zij het met gebaren of zonder woorden
dat ik toch wel zo vreselijk van jou hou

geen van mijn woorden bleek aan te komen en niets
geen gebaren die werkten of zit ik hier fout
maar ik hoorde toch echt niet nee heel de avond niet
dat jij toch ook zo vreselijk van mij houdt

en al wat mij nu nog rest is slechts de dronken herinnering
deinend in een bed van rosé is mij toen verteld of mijn dromen
en oh nog zoveel andere dingen ja en andere zaken en wie weet later
later ik weet ik nooit wat ooit nog zou mogen komen?

---

46[1] / Geen titel
NB: 46[1], zo heette het bestand. Ik denk echter dat het gedicht titelloos zou moeten zijn, maar dat ik van Windows het bestand een naam moest geven. Waar dan die 46[1] vandaan komt, weet ik ook niet.

Lichaam en geest gespannen en de wijn ze helpt niet
Ik zou willen huilen maar de tranen ze komen niet
Ik blijf hopen maar je kijkt niet en je kijkt niet
Ik zou zoveel willen maar je bent er gewoon niet

Misschien is het hopeloos en misschien weet ik het wel
Maar misschien is voor mij misschien genoeg
Om misschien mezelf ermee te kwellen
Want misschien is nu bezwijken misschien te vroeg

En je niet willen zien doet me pijn
En het doet me pijn je te zien zoveel ik kan
En je willen vergeten doet zoveel pijn
En van je houden doet pijn maar wat moet ik dan

Want waarom zou het niet kunnen waarom zou het niet
Waarom geef je ons geen kans je weet dat ik eindeloos van je hou
Waarom alleen zijn als ik hier voor je ben
Weet dat ik voor altijd en altijd van je houden zou

En ik zal er voor je zijn en voor je zorgen
En voor je koken en met je praten en met je zwijgen
En ik zal bij je zijn en met je dromen over overmorgen
Laat me je ooit, ooit in mijn armen krijgen

---

Onze Thomas Dekker

Vorig jaar oktober schreef ik over het werelduurrecord van wielrenner Matthias Brändle. Inmiddels is dat record gedateerd: nieuwe houder is Rohan Dennis die de 52km-grens passeerde en voorlopig te boek staat als recordhouder. Voorlopig, want vanavond (Nederlandse tijd) is het de beurt aan Thomas Dekker een aanval te doen op het uurrecord.

Thomas Dekker, onze Thomas Dekker! “Our Thomas Dekker” is niet voor niets de naam van zijn instagramaccount, want Thomas is van ons allemaal. Thomas is publiek bezit: hij leeft in en van de schijnwerpers. We kennen hem en we hebben allemaal een mening over hem. En dat is bij Thomas, die niet in een hokje te plaatsen valt, meer dan bij zijn collega-topsporters.

Want we houden van hem en we haten hem, we vermaken ons om hem en we ergeren ons aan hem, we veroordelen hem en we vergeven hem weer. En Thomas? Thomas wentelt zich daarin. Thomas vindt het heerlijk om onderwerp van gesprek te zijn. Zonder aandacht geen Thomas Dekker.

Zijn voorbereiding voor het werelduurrecord heeft hij dan ook uitgebreid gedocumenteerd en op de social media gegooid. Inclusief hippe filmpjes waarbij Thomas de ene keer van links, dan weer van rechts gefilmd wordt en bedachtzaam zijn zegje doet, afgewisseld met sfeervolle zwartwitbeelden, voorzien van wat minimalistische muziek en een tikkende klok aan het einde. “Want eigenlijk rij je gewoon dingen in je lichaam kapot, natuurlijk”, aldus onze Thomas, voor hij een dramatische stilte laat vallen.

Close-ups van zijn custom-made fiets en dito pakje en helm, een blits logo dat afgelopen maanden een aantal keer aangepast is (het kan nóg blitser) boven aan zijn twitteraccount (The Official Twitter Account of Thomas Dekker — Record Hunter), alles ziet er gelikt en verzorgd uit. Die jongen heeft nota bene een filmpje gepost waarin hij naar een hipster-kapperszaak gaat om zijn baard te laten scheren!

“Randzaken hebben toch vaak de boventoon gevoerd,” zegt onze Thomas in één van zijn filmpjes wanneer hij het over carrière van de afgelopen jaren heeft. “Dat is met dit helemaal weg”. Ik hoop het, Thomas. Ik hoop echt dat alle gelikte filmpjes en geposeerde foto’s geen randzaken zijn geweest, maar voorwaarden voor een goed verloop vanavond. Net als het speciaal ontworpen fietspak en de helm waar spidermanmotieven op geschilderd zijn. Als spidey jou helpt om sneller te rijden, laat ze dan die hele wielerbaan in Aguascalientes in spidermanthema schilderen, laat alleen publiek toe dat een spidermanpak draagt, zorg dat het hotel waar je slaapt je bed opmaakt met een spidermandekbed en dito hoofdkussen. Kan me niet schelen.

Want Thomas, je bent ook een beetje van mij. En net als iedereen haat ik je en hou ik van je, vermaak je me en irriteer je me, veroordeel ik je en vergeef ik je. Afgelopen maanden heb ik je voorbereiding op de voet gevolgd, van het kappersbezoek tot de dramatische oneliners tot de testrondjes op de baan. De geliktheid en de aandachttrekkerij irriteerden me en tegelijk smulde ik ervan. “Randzaken”, foeterde ik. “Voorwaarden”, knikte ik begrijpend. Mijn haat-liefde verhouding met jou heeft me nog nooit zo heftig heen en weer geslingerd. Ik ben nu redelijk stabiel: een combinatie van geamuseerdheid met wat ergernis om al die publiciteit vooraf — ik heb daar wel genoeg van gezien, laat nu je benen maar spreken. Thomas, zorg alsjeblieft dat je dat record vanavond verpulvert. Een uur lang knallen zoals je nog nooit gedaan hebt. Kan heel Nederland daarna weer van je houden en je in de armen sluiten. Onze Thomas Dekker.

Update

Net niet gehaald. 52.221 meter, één rondje te weinig. En hij is nog tevreden ook, met de poging. Hoe is het mogelijk?! Hij heeft het toch gewoon niet gehaald? Hij had uit woede en teleurstelling dat hele Aquascalientes moeten verbouwen. Wat nou tevreden? Maandenlang getraind om recordhouder te worden, mission failed, Thomas Dekker staat met lege handen. Als ik het breder mag trekken: dit is een typisch Nederlands fenomeen. Nederlanders zijn gewoon geen winnaars. Hetzelfde met voetbal: als een Nederlandse club in de Champions League weer eens een voorsprong in de laatste minuten weggeeft, hoor je na afloop alleen maar trotse spelers, die toch wel zo lang stand hebben gehouden. Hoezo! Je hebt gewoon verloren! Ik kan me hier kwaad om maken. En ja, ik haat Thomas Dekker op dit moment. Vanwege die misplaatste tevredenheid van hem. Ongetwijfeld gaat hij van zijn verloren race nog wat dramatische, gelikte filmpjes monteren. Nou, niet voor mij hoor, ik hoef ze echt niet te zien. Of, nou ja... Laat ik daar niet te stellig in zijn.